Ruska prijetnja i neizvjesna američka podrška tjeraju EU i NATO na najveći sigurnosni zaokret u decenijama.
Evropske vlade sve se otvorenije suočavaju s ozbiljnim sigurnosnim izazovom, rastrgnute između agresivne politike Rusije i sve nepredvidljivije uloge Sjedinjenih Američkih Država u evropskoj odbrani. Iako je godinama dominirao oprez, posljednji mjeseci pokazuju da Evropa prijetnju počinje shvatati ozbiljno.
U maju je Evropska komisija pokrenula SAFE (Security Action for Europe), fond vrijedan 150 milijardi eura, namijenjen članicama EU kroz povoljne kredite za ulaganja u odbranu. Cilj je pokrivanje najkritičnijih vojnih praznina i jačanje industrijskih kapaciteta kroz zajedničke nabavke. Skeptici su sumnjali u interes država, ali se pokazalo suprotno – do isteka roka 30. novembra prijavilo se 19 zemalja, a fond je u potpunosti popunjen. Poljska je sama zatražila gotovo 44 milijarde eura.
SAFE je jedan od dva ključna stuba šireg evropskog plana pod nazivom „Readiness 2030“. Drugi je Nacionalna klauzula izuzeća (NEC), koja državama omogućava da povećaju vojnu potrošnju do 1,5 posto BDP-a u naredne četiri godine bez kršenja fiskalnih pravila EU. Već 16 zemalja aktiviralo je ovu opciju, a procjene govore da bi ona mogla osloboditi dodatnih 650 milijardi eura za odbranu.
Na samitu NATO-a u junu evropske članice obavezale su se da do 2035. godine povećaju izdvajanja za „osnovne“ vojne budžete sa sadašnjih 2 na 3,5 posto BDP-a, uz dodatnih 1,5 posto za povezanu infrastrukturu. Od tada raste osjećaj hitnosti, posebno zbog strahova da bi SAD mogle smanjiti vojno prisustvo u Evropi. Očekuje se da će američki Global Posture Review predložiti povlačenje dijela trupa i preusmjeravanje kapaciteta prema Azijsko-pacifičkom regionu, dok Vašington sve otvorenije traži da Evropa sama finansira naoružanje koje se šalje Ukrajini.
U isto vrijeme Rusija ubrzano jača ratnu ekonomiju. Međunarodni institut za strateške studije (IISS) upozorava da bi Moskva već 2027. mogla predstavljati direktnu vojnu prijetnju Evropi. Prema procjenama ovog londonskog think-tanka, Rusija će ove godine, mjereno paritetom kupovne moći, trošiti na odbranu koliko i sve evropske članice NATO-a zajedno, iako joj je ekonomija višestruko manja. Ukrajinski otpor, smatraju analitičari, dao je Evropi dragocjeno vrijeme da se pripremi – ali to vrijeme nije beskonačno.
Zavisnost Evrope od američkih kapaciteta pokazala se kao jedna od ključnih slabosti. Riječ je o strateškom zračnom transportu, obavještajnim i satelitskim sistemima, preciznim napadima dugog dometa, kao i velikim cloud-infrastrukturnim rješenjima. IISS procjenjuje da bi zamjena ovih nenuklearnih američkih sposobnosti u okviru NATO-a koštala oko bilion dolara.
Prema riječima Camilla Granda, bivšeg pomoćnika generalnog sekretara NATO-a i čelnika evropske industrijske odbrambene asocijacije, prioriteti su jasni: prvo, pojačati vojnu pomoć Ukrajini, posebno kroz raketne sisteme dugog dometa i protivzračnu odbranu; drugo, obnoviti vlastite borbene formacije; i treće, nadomjestiti sposobnosti koje Evropa još uvijek u potpunosti oslanja na SAD. NATO-u je, ističe, potrebna integrisana protivzračna odbrana sposobna da se suprotstavi svemu – od hipersoničnih projektila do dronova. Generalni sekretar NATO-a Mark Rutte već je pozvao na povećanje ovih kapaciteta za čak 400 posto.
Evropska vojna potrošnja je u nominalnom iznosu već oko 50 posto veća nego 2022. godine, a očekuje se da u narednih pet godina poraste na između 500 i 700 milijardi eura godišnje, pri čemu bi oko trećine bilo namijenjeno nabavci opreme. Ipak, tempo rasta razlikuje se među državama. Španija i Italija, koje Rusiju vide kao manju prijetnju, vjerovatno će zaostajati, dok će fiskalno opterećene Britanija i Francuska teško dostići tri posto BDP-a u kratkom roku. S druge strane, Poljska planira izdvajati gotovo pet posto, nordijske zemlje brzo se približavaju cilju od 3,5 posto, a Njemačka želi taj prag doseći do 2029. godine. Kancelar Friedrich Merz najavljuje Bundeswehr kao „najjaču konvencionalnu vojsku u Evropi“.
Otvoreno pitanje ostaje može li evropska industrija pratiti ove ambicije i mogu li tromi sistemi javnih nabavki ubrzati. Od 2022. godine više od polovine vrijednosti odbrambenih ugovora otišlo je evropskim kompanijama, dok je više od trećine potrošeno na američku opremu, prije svega borbene avione F-35. Taj odnos, prema procjenama stručnjaka, mora se značajno promijeniti.
Problem dodatno komplikuju dugotrajni rokovi isporuke i složeni zajednički projekti, poput inicijative za razvoj evropskog krstarećeg projektila dugog dometa, u kojoj ni nakon više od godinu dana nema saglasnosti šta tačno treba proizvoditi. Iako ministarstva odbrane najavljuju pojednostavljenje procedura i brže, „evolutivne“ razvojne modele, regulative i parlamentarni nadzori i dalje usporavaju proces.
Rat u Ukrajini, upozoravaju vojni analitičari, pokazao je da prednost ima onaj ko najbrže može snabdijevati front tehnologijom u dovoljnoj količini. Zbog toga se sve više ulaže u inovacije, saradnju s ukrajinskom industrijom i nove modele finansiranja, dok se paralelno pokušava reformisati postojeći sistem nabavki.
Evropa, poruka je sve glasnija, ima novac, industriju i znanje. Ono što ostaje otvoreno jeste pitanje političke volje i spremnosti da se građanima objasni zašto odbrana mora dobiti prednost u vremenu rastućih socijalnih potreba.
