Evropske vlade i kompanije sve intenzivnije rade na smanjenju zavisnosti od američke tehnologije, vojne opreme i energetskih resursa, u trenutku kada se odnosi između Evrope i Sjedinjenih Američkih Država pogoršavaju. Ovakav trend predstavlja značajan zaokret u odnosu na decenije tokom kojih je Evropska unija oslanjala sigurnost na NATO, a privredu na amerišku tehnologiju i tržište.
Dodatni impuls ovom procesu dali su potezi i izjave administracije predsjednika Donalda Trumpa, uključujući prijetnje preuzimanjem Grenlanda i oštru retoriku prema evropskim saveznicima. Takve poruke ojačale su pozive unutar Evrope na veću stratešku samostalnost.
Njemački kancelar Friedrich Merz poručio je da Evropa mora promijeniti pristup međunarodnim odnosima.
„Ako želimo da nas ponovo shvataju ozbiljno, morat ćemo naučiti jezik politike moći“, rekao je Merz.
Evropski zvaničnici naglašavaju da cilj nije potpuni prekid odnosa sa SAD-om, nego smanjenje rizika kroz diversifikaciju partnera. Termin „de-risking“, koji se ranije koristio uglavnom u kontekstu odnosa s Kinom, sada se sve češće koristi i za odnose sa Sjedinjenim Američkim Državama.
Ipak, potpuna promjena biće dugotrajan proces. Sjedinjene Američke Države i dalje su najveći trgovinski partner Evropske unije, a evropske države i dalje snažno zavise od američke vojne infrastrukture i tehnologije.
U trgovinskoj politici EU već traži nove partnere. U proteklom periodu postignuti su ili unaprijeđeni trgovinski sporazumi s blokom Mercosur, Indijom, Indonezijom i Meksikom, dok su pregovori s Australijom ponovo aktivirani.
Sigurnosna politika: Od NATO-a prema jačanju EU kapaciteta
Evropa je od završetka Drugog svjetskog rata sigurnost zasnivala na NATO-u, u kojem Sjedinjene Američke Države nose najveći finansijski i vojni teret. Međutim, u posljednje vrijeme sve više evropskih vlada otvoreno dovodi u pitanje da li bi SAD u svakoj situaciji vojno branio evropske saveznike.
Zbog toga EU sve ozbiljnije razmatra jačanje vlastite klauzule međusobne odbrane iz člana 42.7, koja postoji od 2009. godine, ali se ranije smatrala sekundarnom u odnosu na NATO-ov član 5.
Na sastanku evropskih konzervativnih lidera u Zagrebu naglašena je potreba da EU razvije vlastite vojne komandne strukture i mehanizme brzog reagovanja. Jedan visoki evropski diplomata naveo je da su ranije mnoge države smatrale da paralelne strukture nisu potrebne, ali da se geopolitičke okolnosti mijenjaju.
Generalni sekretar NATO-a Mark Rutte upozorio je da Evropa trenutno ne može osigurati vlastitu odbranu bez SAD-a, ističući da bi takva očekivanja bila nerealna.
Tehnologija: Prelazak na evropske digitalne sisteme
Promjene su posebno vidljive u tehnološkom sektoru, gdje evropske države pokušavaju smanjiti zavisnost od američkih digitalnih platformi i softverskih rješenja.
Francuska planira zabraniti državnim službenicima korištenje američkih videokonferencijskih platformi, uključujući Google Meet, Zoom i Teams, te preći na domaće rješenje Visio, koje koristi infrastrukturu francuske kompanije Outscale. Slične poteze razmatraju i druge evropske države.
Evropska komesarka za tehnologiju Henna Virkkunen izjavila je:
„Vrlo je jasno da Evropa prolazi svoj trenutak borbe za nezavisnost. U posljednjih godinu dana svi su shvatili koliko je važno da ne zavisimo od jedne države ili jedne kompanije kada je riječ o ključnim tehnologijama.“
U Evropskom parlamentu dio zastupnika traži napuštanje američkog softvera i hardvera, kao i prelazak na evropske sisteme rezervacije putovanja i digitalnih usluga.
Energetika: Diverzifikacija umjesto nove zavisnosti
Sjedinjene Američke Države trenutno obezbjeđuju više od četvrtine gasa koji koristi Evropska unija, a taj udio bi mogao dodatno rasti nakon potpunog ukidanja uvoza ruskog gasa.
Ipak, evropski zvaničnici upozoravaju na opasnost zamjene jedne zavisnosti drugom. Evropski komesar za energetiku Dan Jørgensen ocijenio je da je kriza oko Grenlanda bila jasan signal da se energetika više ne može posmatrati odvojeno od geopolitike.
Zbog toga EU intenzivira pregovore s alternativnim dobavljačima, uključujući Kanadu, Katar i zemlje sjeverne Afrike poput Alžira.
Finansije: Jačanje evropskih sistema plaćanja
Evropska centralna banka planira uvođenje digitalnog eura do 2029. godine, s ciljem smanjenja zavisnosti od američkih platnih sistema poput Visa i Mastercard.
Predsjednica ECB Christine Lagarde ranije je poručila da bi digitalni euro omogućio Evropljanima veću kontrolu nad vlastitim finansijskim sistemom.
U Njemačkoj su otvorene i rasprave o vraćanju dijela zlatnih rezervi iz SAD-a, u kontekstu rastuće globalne neizvjesnosti i nepredvidivosti američke politike.
Industrija i vojska: „Kupuj evropsko“ postaje nova politika
Sve veći broj evropskih država podržava princip „Buy European“, kojim bi se javni novac prioritetno usmjeravao ka evropskim kompanijama. Ovaj pristup ranije su odbijale države poput Poljske, Nizozemske i baltičkih zemalja, ali sada i one sve više podržavaju takvu strategiju.
EU je već usvojila program vrijedan 150 milijardi eura za jačanje odbrambenih kapaciteta država članica. Prema pravilima programa, najviše 35 posto vrijednosti nabavki može dolaziti izvan EU i partnerskih zemalja poput Norveške i Ukrajine.
Evropska narodna partija u svojoj političkoj mapi puta za 2026. godinu naglasila je potrebu ubrzanog razvoja evropskih vojnih i tehnoloških kapaciteta, uz jasnu poruku sadržanu u nazivu dokumenta: „Vrijeme za nezavisnost“.
