Vučićev režim na prekretnici između represije i evropske budućnosti

Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić neprestano improvizira odgovore na masovne proteste širom zemlje. Sada se naginje ka oštroj represiji koja bi mogla prerasti u krvoproliće. Daljnje gušenje sloboda još više će udaljiti najveću balkansku zemlju kandidatkinju od njenih partnera u Evropskoj uniji i od samog procesa pristupanja. Njemačka bi trebala iskoristiti svoj utjecaj u Briselu da podrži čvršći pristup Evropske komisije. U Beogradu bi trebala pomoći ograničavanju Vučićeve eskalatorne putanje i raditi na unutrašnjem političkom dijalogu, čime bi se sačuvala evropska perspektiva Srbije.

Srbija pred ključnim izborom

Vlada Srbije nalazi se u ključnoj fazi u suočavanju s domaćom krizom i u navigaciji prema evropskoj budućnosti. Evropska komisija će 29. oktobra predstaviti godišnji paket proširenja, uključujući izvještaj o napretku Srbije na putu ka članstvu. Nekoliko dana kasnije, 1. novembra, očekuju se masovni skupovi širom zemlje povodom prve godišnjice tragične građevinske nesreće koja je pokrenula stalne proteste. Oba datuma nose prelomne tačke u ovoj krizi, koja zaslužuje mnogo više političke pažnje u Berlinu i drugim evropskim prijestolnicama.

Administracija predsjednika Vučića testira reakcije svojih evropskih partnera – i lojalnost policijskih komandanata – prije nego što krene u širu i nasilniju represiju protesta. Smatramo da lideri EU, a posebno nova njemačka vlada, moraju ozbiljnije shvatiti signale iz Beograda i odvratiti Vučića od puta ka nasilju.

Porijeklo nezadovoljstva

Kako su protesti trajali i nakon ljeta, vlada je pojačala hapšenja i nasilje. Skoro dvije sedmice u augustu, specijalna policija bila je raspoređena protiv demonstranata, koje su napadali i huligani bliski vladajućoj Srpskoj naprednoj stranci (SNS).

Nasilje je kulminiralo 12. augusta ispred prostorija SNS-a u Novom Sadu, drugom najvećem gradu Srbije, gdje se u novembru 2024. dogodila nesreća na željezničkoj stanici koja je odnijela 16 života i pokrenula studentski protestni pokret.

Isprva su mladi zahtijevali istragu tragedije, koju su smatrali posljedicom endemske korupcije i urušenih institucija pod SNS-om. Njihovi zahtjevi su ubrzo prerasli u poziv na vanredne izbore, što vlast kategorički odbija.

Vučićeva administracija je uz represiju vodila propagandu kojom je demonstrante optuživala da su „instrument Zapada“ i da izazivaju haos. Time je pokušala umanjiti javnu podršku protestima, ali i ispitati koliko će represije tolerirati zapadni partneri.

Kriza legitimiteta predsjednika Vučića

Studentski zahtjev za prijevremenim izborima oblikuje javnu debatu, ali Vučić to odlučno odbija. On eventualno prihvata mogućnost izbora krajem 2026, dok mu je prioritet priprema za Expo 2027, projekat koji vidi kao političko nasljeđe, a u kojem učestvuje i Njemačka.

Ipak, SNS je po prvi put u 13 godina osjetljivo ranjiv. Prema anketama CRTA-e, Vučićeva podrška pala je na oko 40 posto sa 55 posto godinu ranije. Više od polovine građana (53,5%) smatra da zemlja ide pogrešnim putem.

Rastuća podrška ide „studentskoj listi kandidata“, heterogenoj koaliciji profesora, studenata, sindikata, seljaka i stručnjaka, koja trenutno ima veću podršku (55%) nego Vučićeva koalicija (42%).

SNS je u junu jedva pobijedio na lokalnim izborima u Zaječaru i Kosjeriću, ali samo zahvaljujući zloupotrebi državnih resursa i nepravilnostima.

Ograničen prostor za manevar

Vučić računa da će protesti izgorjeti, kao i raniji. Ali nezadovoljstvo je ovoga puta dublje, povjerenje u SNS erodirano. Njegova politika svodi se na improvizaciju i očuvanje sistema koji ga štiti.

Mogući su taktički ustupci, poput ostavke premijera Miloša Vučevića početkom 2025, ali to su samo kozmetičke promjene. Vučić neće dopustiti opoziciji ni najmanji politički uspjeh – poput kontrole Beograda ili pune istrage nesreće u Novom Sadu – jer bi to ugrozilo njegovu moć i ličnu sigurnost.

SNS je formalno i dalje za EU put, ali stvarno se oslanja na ekonomski rast i nacionalizam. Ako krene putem „erdoganizacije“ Srbije, proces pristupanja EU biće ugušen. Moskva proteste već predstavlja kao „obojenu revoluciju“ izrežiranu sa Zapada, što vlast u Beogradu koristi u propagandi.

Vučićevo balansiranje i odnos s EU

Vučić koristi geopolitičko rivalstvo i rat u Ukrajini da manevrira između Zapada, Rusije i Kine. Brisel, Pariz, pa i Berlin ga još uvijek vide kao „faktor stabilnosti“. Ali EU se uskoro mora odrediti – godišnji izvještaj o proširenju uključit će i ocjenu Srbije.

Beograd je obećao određene tehničke reforme u vezi s izbornim integritetom i medijima, ali ozbiljne reforme stoje. EU je do sada često popuštala Srbiji, što je SNS shvatio kao pravilo. Ponoviti tu grešku sada bi bilo fatalno.

Njemačka bi kroz svoje veze s SNS-om u Evropskoj narodnoj partiji trebala poslati jasnu poruku. Evropska komisija mora zauzeti politički pristup – fokus na vladavinu prava i osnovne slobode.

Njemačka treba pomoći promjeni pristupa EU

Umjesto da se oslanja na Vučićevu „kriznu improvizaciju“, EU i Njemačka trebaju razumjeti njegove slabosti i pripremiti se za nepredvidivu Srbiju.

Beograd se od faktora stabilnosti pretvara u izvor nestabilnosti na Balkanu. Dok EU rješava sopstvene krize, srpsko društvo postaje primjer demokratskog otpora u doba neliberalizma.

Zbog Vučićevog učešća na antizapadnom skupu u Kini početkom septembra, EU mora ozbiljnije pristupiti Srbiji. Nova njemačka vlada treba:

jačati raspravu u EU o Srbiji s fokusom na vladavinu prava,

podržati ubrzanje pristupanja za zemlje koje provode reforme (Crna Gora, Albanija),

uvjetovati posjete Beogradu i sredstva iz evropskih fondova deeskalacijom krize i stvarnim reformama.

Samo tako moguće je spriječiti represiju i sačuvati evropsku perspektivu Srbije.