Problem Evrope nije Amerika, nego Evropa

Objavljivanje Nacionalne strategije sigurnosti (NSS) Sjedinjenih Država prošle sedmice izazvalo je talas šokova širom Evrope. I nije uzbuna bez osnove. Iz perspektive evropskih zagovornika transatlantskog povezivanja, dokument je izraz otvorenog protivljenja Vašingtona temeljima evropskog poretka poslije 1945, u čijoj su izgradnji učestvovale generacije američkih političara i zvaničnika. Žalopojka poljskog premijera Donalda Tuska najzornije oslikava osupnutost mnogih evropskih zvaničnika: „Dragi američki prijatelji, Evropa je vaš najbliži saveznik, a ne vaš problem... Osim ako se šta nije promijenilo.“

Ali u tome i jeste stvar. Ništa se nije promijenilo. Barem ne otkako je Donald Trump obznanio svoju namjeru da krene po predsjednički mandat u junu 2015.

Već jednu cijelu deceniju Trump i njegove pristaše zagovaraju program koji je duboko kritičan pa čak i neprijateljski nastrojen prema EU, NATO-u i širem liberalnom međunarodnom sistemu. Zapravo, Trump je artikulirao sličnu političku agendu koja se javila već 1980-ih. U tom svjetlu valja gledati njegovo odbijanje takozvanog „Vašingtonskog konsenzusa“, (neo)liberalne ekonomske agende koja upravljala ekonomskim politikama na obje obale Atlantika barem od 1979. Također, ključne postavke NSS-a evropskim je zvaničnicima saopćio potpredsjednik SAD-a J. D. Vance još u februaru tokom Konferencije o sigurnosti u Minhenu.

Evropi se može ne sviđati ono što čuje ali ne može tvrditi da predsjednik Trump i njegovi zvaničnici nisu bili jasni.

Samo nekoliko dana nakon objavljivanja NSS-a, objavljen je i nacrt Zakona o ovlaštenju za nacionalnu odbranu (NDAA). Očekuje se da će u predstojećim sedmicama ovaj zakon težak oko 900 milijardi US dolara biti usvojen uz značajnu podršku obje stranke, kako to obično biva s ovim aktom. Ali ovogodišnji NDAA sadrži nekoliko amandmana koji se mogu čitati kao jasan otpor Kongresa NSS-u Trumpove administracije.

Uključuje to i predloženi Zakon o demokratiji i prosperitetu na Zapadnom Balkanu, u kojem stoji da „reforme i integracije s Evropskom unijom koje poduzimaju zemlje Zapadnog Balkana dovele do značajnog demokratskog i ekonomskog napretka u regionu“ te da je „Kongres mišljenja“ da „Sjedinjene Države trebaju [među ostalim] podržati pridruživanje onih zemalja Zapadnog Balkana koje još nisu postale članicama EU i NATO-a“.

Uz neslaganje nekih republikanskih kongresmena s posljednjim mirovnim naporima Bijele kuće u Ukrajini, sadržaj ovog zakonskog prijedloga govori da možda još uvijek postoji značajna dvostranačka baza u Vašingtonu koja jeste zainteresirana za resetiranje transatlantskih odnosa na osnovi uzajamno prihvatljivih kompromisa i zajedničkih interesa. Zapadni Balkan mogao bi biti područje u kojem je takav zajednički politički obnovljeni pristup moguć.

Amerika je od 1776. godine dosljedno bila okrenuta kao djelovanje a ne prilagođavanju u međunarodnim odnosima, samu sebe u tom procesu preoblikujući iz kolonijalne provincije u vodeću svjetsku vojnu i ekonomsku supersilu. Okrenutost ka djelovanju donijela je trijumfe – uključujući samu Američku revoluciju, izgradnju poslijeratnog transatlantskog poretka, uspjeh u dejtonskom posredovanju nakon evropskih neuspjeha...); ali i katastrofama – Vijetnam, Irak, Bidenovo povlačenje iz Afganistana. Ali Amerika jeste, manje ili više, sporije ili brže, zavisno od relativne važnosti kakvog pitanja po američki nacionalni sigurnosni interese, uvijek išla ka djelovanju.

Evropa, naprotiv, ne djeluje ni kao da može vlastite interese artikulirati.

Direktor Instituta za sigurnosne studije EU Steven Everts nedavno je napisao u Politicu: „Svako ko posmatra evropske izbore proteklih mjeseca može primijetiti psihologiju slabosti. Vidimo sliku kontinenta kojem manjka hrabrosti, nesposobnog da odlučno djeluje čak i kada su mu temeljni interesi u pitanju i kada su alternative nadohvat ruke. Evropa gubi samopouzdanje, tone u fatalizam a svoju pasivnost pravda utješnom mišlju da nema stvarnog izbora jer su joj slabe karte“.

U Sarajevu ili Prištini mogli bi Evertsu prigovoriti da ovo nije skorašnji fenomen. Jer i nije. Odlika je to višedecenijskog evropskog kolebanja na Zapadnom Balkanu. Pa čak i Ukrajini – gdje se, kako tvrde, vodi egzistencijalna borba za budućnost kontinenta – evropske prijestolnice otežu poslati odlučujuću vojnu pomoć Kijevu. Štaviše, Evropska unija i dalje kupuje ruske energente, čija je vrijednost jednaka njenoj pomoći Ukrajini, što je zapanjujuće nedosljedno političko ponašanje.

Problem Evrope, dakle, nije Trump, niti Amerika, pa čak ni Rusija. Nego njena vlastita (geo)politička nesposobnost. Jer, u suštini, Trumpova kritika transatlantskih odnosa samo se malo razlikuje od Obamine. I Obama je vjerovao da je glavni rival SAD-a na Pacifiku, a ne u Evropi; da Evropa treba sama da se pobrine za sebe i svoje sigurnosne potrebe; te da Rusija, čak i nakon prve invazije na Ukrajinu, ne predstavlja prijetnju širim strateškim interesima Amerike.

Američki zahtjevi da Evropa preuzme veću odgovornost za vlastitu sigurnost i stabilnost „susjedstva“ nisu, dakle, novost. Novi je ton, ali ne i suština. Nasuprot Churchillovoj maksimi da će Amerikanci uvijek učiniti pravu stvar nakon što iscrpe sve druge mogućnosti, sada djeluje da je Evropa ta koja je u procesu iscrpljivanja svih svojih opcija: ona čini sve osim isticanja vlastite (geo)političke relevantnosti. Otuda je možda erozija liberalnog međunarodnog poretka manje posljedica američkog napuštanja Evrope a više nevoljkost Evrope da ga brani, prilagođava i finansira.

Sve dok Evropljani ne pokažu političku i stratešku odlučnost prikladnu svojoj raskošnoj retorici, nijedan odnos niti „reset“ s Vašingtonom neće biti istinski trajan.