Dosije Orban - geneza jednog epskog pada

Rezultati izbora u Mađarskoj, na kojima je autokratski premijer Viktor Orban doslovno pometen sa političke scene, i to nakon 16 godina apsolutne dominacije, gurnuli su u cijelom svijetu u drugi plan čak i sam rat na Bliskom istoku. Analitičari, ali i politički krugovi, zatečeni epskim razmjerama jednog političkog sunovrata, pokušavaju shvatiti zašto je Orban, koji je u svojim rukama imao apsolutno sve, od institucija i pravosuđa preko medija i neograničenog raspolaganja resursima do pozicije da ucjenjuje čak i same evropske institucije, na tako brutalan način doživio politički pad. Dok razni autoritarni lideri i liderčići, koji su u Orbanu gledali uzora, naročito oni koji su sa mađarskim premijerom imali bliske političke i značajne ekonomske i finansijske aranžmane, u neviđenoj panici  pokušavaju shvatiti zašto je Orban doživio istorijski potop i šta to znači za njih i njihove političke pozicije, ozbiljni analitičari nastoje sagledati kako se jedan režim tako brzo urušio u očima sopstvenih građana.      

Svaka od tih analiza dramatično ukazuje na istu činjenicu - desničarski populizam širom svijeta je padom Orbana doživio poraz planetarnih razmjera. Iako to ne znači potpuni pad i nestanak radikalnih populističkih desničara, jasno je da Orbanov poraz nije samo propast jednog lidera, nego cijelog modela vladavine na koji su se ugledali gotovo svi desničarski autokrati u svijetu.  

Zašto je tako dramatično pao, i to kad je pomislio da je na vrhuncu moći do te mjere da je postao glavni problem i samoj Evropskoj uniji, ucjenama i blokadama praveći pravi politički košmar u njenom institucionalnom djelovanju?

Zavarala ga je sopstvena moć, zapravo njeno naličje, kao i tolike autokrate prije njega.

… Kad je svemoćni rumunski realsocijalistički gospodar Nikolae Čaušesku onog dramatičnog decembarskog dana 1989. godine izašao za govornicu pred desetinama hiljada, možda i više od 100 hiljada svojih podanika u Bukureštu, nije ni slutio da će mu to biti posljednji koraci u životu. Proteste u Temišvaru nekoliko dana ranije njegove vojne i policijske jedinice brutalno su ugušile, imao je u rukama apsolutnu moć, sve elemente represivnog aparata, zloglasnu sigurnosnu službu Sekuritateu, medije i oreol neprikosnovenog i nedodirljivog vođe, realsocijalističkog božanstva čija je riječ viša od svakog zakona. Samo koji sat kasnije, nakon neuspješnog bijega iz Bulkurešta pred pobunom ogorčenog naroda, ležao je mrtav, zajedno sa svojom političkom i životnom družbenicom Elenom, pred cijevima streljačkog voda sopstvene vojske nakon presude koju mu je izrekao novoformirani prijeki vojni sud. Osuđen je za ekonomsku sabotažu, genocid, nelegalno bogaćenje i rušenje državne moći. Put od apsolutnog socijalističkog božanstva do blatnjavog kanala pred zidom u Trgovištu u centralnoj Rumuniji prešao je za samo samo dan-dva. 

Napravio je kardinalnu grešku – ne samo da je precijenio svoju moć, nego je dramatično potcijenio inteligenciju osiromašenih rumunskih građana, ubijenih u pojam dugogodišnjom apsolutističkom vladavinom svemoćnog para. Ne samo inteligenciju, potcijenio je strpljenje i dostojanstvo ljudi, a pogotovo pritajeno nezadovoljstvo masa širom Rumunije.

U decenijama nakon istorijskog pada Berlinskog zida palo je još nekoliko autoritarnih lidera, ali nikad više na tako dramatičan i krvav način. Ipak, svima njima je zajednička jedna osobina – potcijenili su inteligenciju i strpljenje sopstvenih građana... 

Viktor Orban je svojom političkom pojavom prije 16 godina promijenio mnogo šta u dosadašnjim modelima vladanja. Ključna poluga njegove političke platforme je populizam, retorika koju je narod želio čuti, bez obzira što se mnoge njegove političke ideje direktno kose sa stvarnošću. Igrao je na karte fabrikovanja straha, prije svega od migranata, predstavljajući to kao prvorazredan nacionalni interes. U isto vrijeme, Mađarima je obećavao zaštitu suvereniteta, koji joj, prema tim njegovim projekcijama, Evropska unija želi sputati u nekoj vrsti neokolonijalizma.  Bio je otvoreni zagovornik ruskih interesa u briselskim zdanjima ne skrivajući svoje uske veze sa Moskvom i Vladimirom Putinom, da bi se na kraju ispostavilo da su svi politički programi, agende, zakoni i ideje iz Brisela u realnom vremenu završavali na stolu gospodara Kremlja putem Orbanovog ministra vanjskih poslova Petera Szijjarta. Onemogućio je svaku evropsku akciju protiv Rusije nakon invazije na Ukrajinu i postao ogroman problem za Evropsku uniju. U isto vrijeme, podržavao je autoritarne lidere u regionu i Evropi, blokirajući sve evropske korake usmjerene na sankcionisanje njihovih antievropskih aktivnosti, da bi na samom kraju svijetu donio neviđen paradoks – istovremeno je bio ključno oružje u rukama Vladimira Putina, njegov trojanski konj u geopolitičkom nadmetanju s Evropskom unijom, i jedan od najpouzdanijih partnera američkog predsjednika Donalda Trampa, koji je učinio sve, dajući mu čak i otvorenu podršku pred same izbore, da ga pokuša zadržati na vlasti.    

Dok je tako izrastao u neku vrstu uzora, bruslijevski rečeno, velikog učitelja svim populističkim desničarima u Evropi i šire, zanemario je krupna domaća politička i ekonomska pitanja lomeći rješenja preko koljena – dekretima i ukazima, zaobilazeći i ignorišući zakone i institucije. Ukratko, zapostavio je inteligenciju i dostojanstvo mađarskih građana, forsirajući geopolitičku kombinatoriku ispred stvarnosti.

Dok je evropskim desničarima s ponosom “izvozio” mađarski model vladanja, ekonomska slika zemlje naglo se urušavala. Kumulativna inflacija je za samo četiri godine dostigla 47 posto, a privreda Mađarske je dramatično stagnirala. Zbog sukoba sa Briselom zemlja je ostala bez milijardi eura iz evropskih fondova. 

Mađarska je postala tipičan primjer zarobljenog društva. Javne službe su propadale, zdravstvo, obrazovanje i druge oblasti su se urušavale, a državni resursi su usmjereni da služe isključivo interesima stranke na vlasti, tačnije njenog političkog vrha. Institucije su potpuno gurnute u sjenu, služeći samo za to da se aminovanjem odluka u Parlamentu održava privid demokratije. Lojalnost lideru, kao i u balkanskim zemljama, postala je ključna karakteristika društva u kojem niko ne može napredovati svojim sposobnostima i znanjem, nego isključivo stranačkom podobnošću i političkom korupcijom. 

U isto vrijeme, mediji pod kontrolom režima šire propagandu straha od svega drugačijeg, ali u isto vrijeme svjesno kreiraju svijest među pasivnim građanima kako se ništa ne može promijeniti, ni izborima niti bilo kakvim društvenim akcijama. U neko doba režim gubi kontakt sa stvarnošću, lažnim vijestima pokušava uticati na građane i svoje medijsko djelovanje usmjerava na staro pitanje potpunog besmisla – vjerujete li vi nama ili svojim očima? Tako se skupovi oponenata režima, uprkos jasnim snimcima velike masovnosti na društvenim mrežama, montažama prikazuju kao skupovi malog broja ljudi da bi ih predstavili kao fijasko političkih snaga koje ih organizuju.  

Čitav sistem kreiran je da služi isključivo interesima vladajuće političke elite. Država ne funkcioniše za građane, nego je puko oruđe u rukama odnarođene vlasti, koja upravlja svim društvenim procesima i gura politiku u sve sfere života, proglašavajući neprijateljima sve koji bespogovorno ne prihvataju političke poruke režima. Svjesno se provodi politička praksa fabrikovanja straha od neprijatelja, stranih i domaćih, od međunarodnih krugova, od zavjera pojedinih evropskih vlada, od novinara, soroševaca, migracija, od “radikalnog islama”…

U isto vrijeme, režim zanemaruje i vrijeđa inteligenciju građana. Korupcija prelazi u jedan viši stadij kad to više nije samo pribavljanje ekonomske dobiti zloupotrebom budžeta, državnih fondova, kredita i drugih finansijskih tokova u društvu. Za režimske krugove postaje normalno da stranačke ličnosti stoje iznad zakona, a da visoki funkcioneri potpisuju pomilovanja za krupne kriminalce povezane s vrhovima vlasti, čak i za teška krivična djela. 

Pad autokratskih režima u pravilu se dešava kad njihova oholost dođe do te faze da nemaju razloga da se boje bilo čega. U svojim rukama imaju policiju, pravosuđe, institucije i sve druge elemente društva, potpuno zapostavljajući stvarni život. Godinama kreirana paralelna stvarnost učvršćuje ih u uvjerenju da su nedodirljivi, da im je sve dozvoljeno, da su iznad zakona i da je svako onaj ko ne prihvata takav politički model neprijatelj režima, a samim tim i naroda iza kojeg se taj režim krije. 

Orban je na najbolniji način, najbolniji za njega, zaokružio tu spiralu zakonitosti po kojima traju i urušavaju se autoritarni režimi. Isticanje svake sličnosti sa drugim autoritarnim liderima i režimima našeg doba je – namjerno.