The Times of Israel je na svom blogu objavio zanimljiv tekst. Prenosimo ga u cjelosti.
Ranije ovog mjeseca, lider bosansko-srpske frakcije u Bosni i Hercegovini Milorad Dodik iznio je niz primjedbi o holokaustu u bivšoj Jugoslaviji tokom lobističke posjete Vašingtonu DC. Dodikove izjave, date s političkim ciljevima (konkretno razbijanjem Bosne i Hercegovine), naglašavaju aspekte lokalne historije za koje se nada da će mu donijeti podršku aktuelne američke administracije. Te izjave, pojednostavljeno rečeno, tvrde da su bosanski muslimani (Bošnjaci) bili oduševljene pristalice i učesnici holokausta.
Važno je u potpunosti odgovoriti na ove optužbe jer, uprkos uvjerenju na Balkanu da “u laži su kratke noge”, poluistine, mitovi te upotrebe i zloupotrebe historije, posebno one o holokaustu, i dalje su rašireni u regionu.
Tokom Drugog svjetskog rata, Srbi, Jevreji i Romi u regionu bili su žrtve genocida koji je provodila hrvatska vlada Ustaša, saveznica nacista. Provođen uz fizičku, brutalnu okrutnost, čak su i nacisti bili donekle šokirani, što ih je navelo da se žale Himmleru. Uz Srbe, Jevreje i Rome ubijani su i oni koji su došli u sukob s režimom, uključujući mnoge Hrvate koji nisu bili ustaše, kao i bosanske muslimane (Bošnjake), od kojih je više od 1.000 također ubijeno u koncentracionom logoru Jasenovac.
Ustaše su, uz Hitlerov blagoslov, preuzele veći dio Hrvatske, velike dijelove Bosne i Hercegovine i manji dio Srbije. I prije nego što je nacističko rukovodstvo održalo konferenciju u Vanziju, ustaše su započele masakre zagrebačkih Jevreja, puneći jame oko planine Velebit njihovim tijelima.
Dok su Jevreji i Romi trebali biti svi ubijeni, Srbi, prema kojima su ustaše gajile najveću mržnju, trebali su biti podvrgnuti programu trećina: trećinu ubiti, trećinu prevesti (s pravoslavne na katoličku vjeru), a posljednju trećinu protjerati.
Jasenovac, koncentracioni logor malo poznat izvan Balkana, predstavljao je vrhunac ustaške brutalnosti. Između 80.000 i 100.000 Srba, Jevreja i Roma ubijeno je tamo – zajedno s drugima već spomenutima – između 1941. i 1945. godine. Svjedočenja jevrejskih, srpskih i romskih preživjelih govore o zločinima poput takmičenja u klanju i drugim bestijalnim činovima.
Podrška ustašama među Hrvatima u početku je bila velika, ali je opadala u kasnijim godinama rata. Manjina Hrvata pružala je otpor od početka, pridruživši se komunističkim partizanima. Od malobrojnih Jevreja koji su ostali živi, mnogi su se također pridružili partizanskom pokretu. Srbi, čije je stanovništvo bilo fizički podijeljeno između ustaške Nezavisne Države Hrvatske i njemački upravljane Srbije, uglavnom su bili podijeljeni između partizanskog pokreta pod vodstvom Tita (u kojem su činili većinu) i četnika sa sjedištem u Srbiji, nacionalističko-rojalske formacije koja nije mogla odlučiti ko je veći neprijatelj – Nijemci ili partizani – te je na kraju često sarađivala s prvima protiv drugih.
Tokom svojih najaktivnijih godina, četnici su često masakrirali bošnjačka sela, posebno u područjima oko Srebrenice (obrazac koji se vratio devedesetih). Kako su se približavali Nijemcima, postajali su sve antisemitniji te su, kako navodi Jad Vašem, ili predavali Jevreje Vermahtu ili ih sami ubijali. U tome im se pridružila kvislinška vlada u Beogradu (sastavljena od prosrpskih simpatizera nacista pod vodstvom Milana Nedića) koja je, prema historičaru Marku Hoareu, bila “vrlo željna da udovolji Nijemcima”, a njena žandarmerija bila je veoma aktivna u pomaganju nacistima u hapšenju beogradskih Jevreja, njih oko 12.000, od kojih je većina bila mrtva do 1942. godine.
Gdje su se u svemu tome nalazili Bošnjaci? U ustaškom pokretu bilo je nekoliko istaknutih bošnjačkih ličnosti. Braća Osman i Džafer Kulenović služili su kao potpredsjednici ustaške države. Ademaga Mešić, Mehmed Alajbegović, Alija Šuljak, Ismetbeg Kapetanović i drugi također su obavljali funkcije u ustaškoj vladi. Historičar Max Bergholz dokumentovao je učešće Bošnjaka u ustaškim masakrima nad Srbima u zapadnoj Hercegovini. Masakre Srba u selima Rasćica Gaj i Pridvorica izvršila je ustaška Crna legija, jedinica sastavljena pretežno od bošnjačkih dobrovoljaca, formirana kao odgovor na ranije četničke masakre.
Istovremeno, nacističko rukovodstvo, iako je muslimanske narode smatralo rasno inferiornim, gajilo je divljenje prema islamu i imalo pragmatične nade da osigura savezništvo s muslimanskim narodima radi slabljenja britanskog uticaja na Bliskom istoku. Iz te mješavine potrebe i ideologije proizašla je ideja o stvaranju dvije pretežno balkansko-muslimanske SS divizije: albanske SS Skenderbeg i pretežno bošnjačke SS Handžar, formirane 1944. i 1943. godine. Da su Bošnjaci bili uglavnom slavenskog porijekla i stoga smatrani rasno inferiornim, zaobiđeno je kreativnim tumačenjima. Radi podsticanja regrutacije, tadašnji veliki muftija Jerusalema, Hitlerov saveznik i fanatični antisemita Hadž Amin el-Huseini, dva puta je dovođen u Sarajevo kako bi ohrabrio lokalne muslimane na pristupanje.
Uprkos njegovoj posjeti i podršci dijela vjerskog klera, lokalni Bošnjaci nisu pristupili jedinici u broju kojem se nadalo. Himmler je bio primoran smanjiti njen sastav i popuniti je lokalnim Hrvatima. Do trenutka kada je SS Handžar upućena u službu, većina Jevreja u Sarajevu i drugdje u Bosni već je bila ubijena. Jedinica je kratko djelovala u sjeveroistočnoj Bosni pred kraj rata, kako je Crvena armija napredovala. Zabilježeno je da je počinila brutalne zločine nad preostalim Srbima i masakrirala 22 mađarska Jevreja u Tuzli. Na kraju rata pripadnici su dezertirali; neki su zarobljeni i kasnije obješeni od strane partizana, dok su drugi otišli u arapske zemlje i kasnije učestvovali u ratovima protiv Izraela.
Dodikove izjave, dakle, nisu bez određene historijske osnove, ali namjerno prešućuju važan dio historije, o kojem sada imamo priliku govoriti.
Izvan onih koji su podržavali ustaše, Bošnjaci su bili prisutni u partizanskom pokretu (borili su se protiv ustaša) i činili su do dvadeset posto snaga u muslimanskim područjima, iako ukupno tek između dva i tri posto. Također, mnoga pretežno muslimanska mjesta, zatečena između ofanziva ustaša, partizana i četnika, pokušavala su formirati vlastite odbrambene milicije. Neka su direktno apelirala Hitleru za stvaranje bosanske državice unutar Reicha. Mnoga su, međutim, izabrala otvoreno protivljenje ustašama i nacistima.
Krajem 1941. rukovodstva regionalnih muslimanskih zajednica u Bosni izdala su niz deklaracija kojima su (naknadno) osudila ustaške zločine nad muslimanima, Srbima i Jevrejima širom Bosne i Hercegovine. Iako često opreznog jezika i jasno zabrinuti za vlastitu sudbinu, ti apeli su ipak predstavljali direktan zahtjev muslimanskog rukovodstva da se pokolj zaustavi. Zabilježeni su brojni slučajevi u kojima su muslimanski vjerski lideri iz manjih mjesta molili tadašnjeg reisu-l-ulemu Fehima Spahe da pomogne jevrejskim prijateljima.
Postoje mnoge priče o spašavanju; više od stotinu njih prikupljeno je u knjizi koju je uredila bošnjačka akademkinja Dževada Garić, objavljenoj 2025. godine. Najpoznatija je priča o spašavanju Sarajevske hagade od strane imama i akademika Derviša Korkuta. Saznavši da se drevna hagada nalazi u Sarajevu, Nijemci su poslali nacističkog oficira da je zaplijeni. Korkut je, čuvši za to, knjigu sakrio u džamiji. Njegova porodica potom je primila i sakrila jevrejsku djevojku te je naposljetku otpratila na sigurno.
Snažan primjer je i porodica Hardaga, koja je u Sarajevu sakrila jevrejsku porodicu Kabiljo. Porodica Kabiljo je preživjela, pobjegla i stigla u Jerusalem. Tokom opsade Sarajeva od strane vojske bosanskih Srba početkom devedesetih (u kojoj je ubijeno šest Jevreja), porodica Kabiljo uzvratila je uslugu, spasivši Zejnebu Hardagu i njenu porodicu te ih odvela u Izrael. Zejnebina kćerka Sara kasnije je radila u Jad Vašemu i prešla na judaizam.
Postoje i brojni manji, često nepoznati primjeri: tajno prebacivanje Jevreja u italijanske zone, pomoć lažnim dokumentima, davanje vela i islamske odjeće jevrejskim ženama kako bi mogle izlaziti u javnost, kupovina namirnica umjesto njih, protesti protiv javnog ponižavanja Jevreja u gradovima poput Tuzle. Stanovnik Tuzle Ferid Smajić nudio je svojim jevrejskim prijateljima duhan, čokoladu i komade kukuruznog hljeba. Mehmed Ćehagić, policijski službenik, izdao je falsifikovane dokumente za više od četrdeset Jevreja i njihovih porodica, omogućivši im bijeg; uhapšen je, mučen i ubrzo preminuo. Hasan Ahmić i njegova porodica skrivali su jevrejsku porodicu Pesah tri sedmice 1941. godine; otkriveni su i ubijeni, a Ahmić je pretučen na smrt.
Četrdeset devet osoba iz Bosne i Hercegovine navedeno je u Jad Vašemu kao Pravednici među narodima; dvadeset osam su bili Bošnjaci, ostali uglavnom bosanski Srbi. S obzirom na malu populaciju zemlje u to vrijeme, to je izuzetno visok broj.
Historiju holokausta u Bosni i Hercegovini, međutim, ne treba posmatrati kroz fokus na spasioce. Prava tragedija je ista kao i drugdje u Evropi: 1941. godine u Bosni i Hercegovini živjelo je oko 14.000 Jevreja, zajednica prisutna gotovo 400 godina. Do 1945. njih 12.000 bilo je mrtvo. Preživjeli su, bez druge opcije, otišli u Izrael.
Ideologija koja je to pokretala i dalje je aktivna. Proteklih dana izraelska ambasadorica u regionu Galit Peleg osudila je koncert popularnog hrvatskog pjevača Marka Perkovića Thompsona u Hercegovini. Njegovi ultranacionalistički stavovi, uključujući pjesme o holokaustu u Hrvatskoj, ranije su već bili predmet izvještavanja. U repertoaru su i pjesme koje veličaju Jasenovac i aktivnosti Crne legije. U toku je istraga lokalne policije o tome jesu li na koncertu izraženi nacistički stavovi, jer snimci prikazuju mladiće koji izvode Hitlerov pozdrav.
Nakon kritika, Thompson je izjavio: “Lijepo je promovirati naše vrijednosti kroz muziku, koju smo naslijedili od očeva, djedova i pradjedova. To je nešto što nas ujedinjuje u zajedništvu s našim Gospodinom Kristom.”
Društvene veze između Jevreja i muslimana u Bosni i Hercegovini, kovane više od 400 godina, izuzetne su. Jevrejski historičari spominju dva Purima u kojima su Bošnjaci intervenirali kako bi spasili Jevreje od osmanskih vlasti. Tokom raspada Jugoslavije devedesetih, većina preostalih Jevreja ponovo je otišla u Izrael. Oni koji su ostali otvorili su sinagogu i kulturni centar kao bolnicu, kuhinju i komunikacijski centar, pomažući muslimanskim komšijama.
Lideri jevrejske zajednice obilježavali su Srebrenicu, a lideri muslimanske zajednice nastavljaju obilježavati holokaust. Tokom 28. komemoracije genocida u Srebrenici, direktor Memorijalnog centra Srebrenica i sam preživjeli, Emir Suljagić, obratio se članovima Svjetskog jevrejskog kongresa, izvinivši se za bošnjačke zločine nad Jevrejima tokom holokausta. Na Dan sjećanja na holokaust 2024. godine, reisul-ulema i predsjednik Svjetskog jevrejskog kongresa Menachem Rosensaft potpisali su sporazum o zajedničkoj borbi protiv antisemitizma i islamofobije.
Na kraju, dok je veličanje ustaša u pojedinim dijelovima hrvatskog društva otvoreno i vidljivo, pogrešno predstavljanje činjenica o holokaustu u Bosni i Hercegovini teže je uočiti i zaustaviti. U odgovoru na Dodikove izjave, ambasador Bosne i Hercegovine u SAD-u Sven Alkalaj pozvao je da se takve izjave sagledavaju s historijskom tačnošću i moralnom jasnoćom.
(O autoru: Richard Newell je doktorant sa sjedištem u Sarajevu na Univerzitetu u Grazu (Austrija), gdje istražuje naslijeđe holokausta na zapadnom Balkanu.)
